Bij geothermie, ook wel aardwarmte genoemd, wordt warm zoutwater uit een dieper gelegen aardlaag omhoog gepompt. Boven de grond brengt een warmtewisselaar de warmte onder andere naar kassen en huizen. Het afgekoelde water gaat weer terug in de grond. Dit warmt daar vanzelf weer op. Geothermie is duurzaam, maar het moet wel veilig gebeuren. Net als voor olie en gas moet diep in de ondergrond worden geboord, bij ultradiepe geothermie wel meer dan 4 kilometer diep. Veel risico’s van het boren zijn bij geothermie vergelijkbaar met de boorrisico's van de olie- en gaswinning. Daarbij is de sector nog jong en onervaren. Bovendien kan boren zónder de juiste techniek of kennis gevaarlijk uitpakken. In uitzonderlijke gevallen kan ook geothermie aardbevingen veroorzaken.

SodM heeft een verscherpt toezicht gehouden op de geothermiesector

Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) houdt toezicht op de veiligheid voor mens en milieu bij geothermie. In het hiernavolgende deel kunt u lezen wat SodM in 2017 in deze sector heeft gedaan. In 2017 heeft SodM een ‘Staat van de Sector Geothermie’ uitgebracht. Deze Staat geeft een overzicht van de huidige situatie in de geothermiesector en geeft een doorkijk naar toekomstige ontwikkelingen in de sector. SodM heeft naar aanleiding van haar risico-analyse  scherp toezicht gehouden op de geothermiesector in Nederland. Ook heeft SodM een negatief advies uitgebracht aan de minister van Economische Zaken en Klimaat (EZK) over een geothermieproject in Groningen.

Aanzienlijk meer adviezen

Voordat een operator aan de slag kan met aardwarmte, heeft deze diverse vergunningen nodig van het ministerie van EZK. In de afgelopen jaren was sprake van een forse toename van het aantal opsporingsvergunningen. Deze stijging werd niet alleen veroorzaakt door meer aanvragen van tuinbouwondernemers, maar ook door een groei van het aantal aanvragen door warmtebedrijven en gemeenten. SodM adviseert de minister over het verlenen van de vergunningen. In 2017 heeft SodM 11 adviezen opgesteld over opsporings- en winningsvergunningen, alsmede over overdracht van vergunningen. Eind 2017 waren er 60 geldige vergunningen, waarvan 12 winningsvergunningen en 48 opsporingsvergunningen.

Verscherpt toezicht op de sector

De laatste stap in dit vergunningentraject is het indienen van het winningsplan bij het ministerie van EZK. Het winningsplan gaat in op de wijze, hoeveelheid en duur van de winning en de effecten daarvan op de omgeving. Het winningsplan moet worden goedgekeurd door de minister van EZK. Op dit moment heeft maar één bedrijf een goedgekeurd winningsplan. Mede hierom houdt SodM verscherpt toezicht op de geothermiesector en grijpt in wanneer een onveilige situatie ontstaat of dreigt te ontstaan.

Adviezen over omgevingsvergunningen

SodM adviseert de minister van EZK ook wat betreft de omgevingsvergunning van een geothermielocatie. Geluid, veiligheid en emissies naar de lucht zijn hierbij belangrijke aspecten. Ook de veiligheid rond het herinjecteren van het water, waaraan warmte is onttrokken, wordt in de omgevingsvergunning geregeld. In 2017 heeft SodM 11 adviezen verstrekt over omgevingsvergunningen.

Het lerend vermogen in de sector is te beperkt, omdat de meeste operators maar één keer een geothermieproject uitvoeren

‘Staat van de Sector geothermie’

In juli 2017 heeft SodM de ‘Staat van de Sector geothermie’ uitgebracht. In deze Staat constateert SodM dat de meeste geothermie-operators en initiatiefnemers onvoldoende mijnbouwkundige kennis en ervaring hebben. Het lerend vermogen in de sector is te beperkt, omdat de meeste operators maar één keer een geothermieproject uitvoeren. Volgens SodM is er sprake van een zwak ontwikkeld veiligheids- en risicobesef, hetgeen blijkt uit het relatief hoge aantal incidenten. De veiligheidscultuur en de technische competenties van de bedrijven in de geothermiesector zijn over het algemeen onvoldoende ontwikkeld. Daarnaast laat de intrinsieke naleving van wet- en regelgeving en vergunningen te wensen over.

SodM identificeert de volgende risico’s:

  • Aardbevingen die schade aan gebouwen en infrastructuur kunnen veroorzaken.
  • Milieu- en letselschade bij een (ongecontroleerde) uitstroom van gas of olie tijdens boor- of putwerkzaamheden en productie.
  • Vermenging en/of verontreiniging van zoete watervoerende lagen of oppervlaktewater met zout formatiewater.
  • Arbeidsveiligheidsrisico’s.

In onderstaande tabel staat een overzicht van de aanbevelingen van SodM aan de geothermiesector en de minister van EZK.

Aanbevelingen voor geothermiesector Aanbevelingen voor de minister van EZK
Overzicht van de aanbevelingen van SodM aan de geothermiesector en het ministerie van EZK
Wet- en regelgeving Verbeter het naleefgedrag van wet- en regelgeving. Maak voorschrijvende regelgeving met normen voor maatregelen om risico’s te beheersen.
Zorg voor een procedurele aanpassing in de wetgeving waarbij er één instemmingsbesluit is voor alle belangrijke fases van een geothermieproject.
Beleidskader - Werk achterstanden bij goedkeuring winningsplannen met urgentie weg.
Creëer een tijdelijk beleidskader als basis voor SodM-toezicht.
Veiligheid Verhoog de veiligheid, geen ‘race to the bottom’. Maak gebiedsgericht beleid, sta geothermie alleen toe in gebieden waar dit veilig kan.
Borg financiële zekerheid.
Deskundigheids-bevordering Werk aan deskundigheid, ken de risico’s en beheers ze. Stel eisen aan de deskundigheid van partijen.
Lerend vermogen
Leer meer van goede en slechte ervaringen en pas die lessen toe.
Leer van ervaringen met geothermie in het buitenland.

De meeste aanbevelingen zijn opgevolgd door de minister van EZK, de branchevereniging en de relevante operators. SodM blijft erop toezien dat de beoogde doelstellingen worden bereikt. Gelet op de onderkende risico’s, en de zorgen van SodM over het borgen van die risico’s door de sector, houdt SodM verscherpt toezicht op de geothermiesector.

Kritisch over geothermie bij Groningen-Gasveld

In oktober 2017 heeft SodM een kritisch advies uitgebracht aan de minister van EZK over het geothermieproject Warmtestad van de gemeente Groningen. Zo vindt SodM de expertise van de organisatie op het gebied van seismiciteit onvoldoende. Ook wordt het risico op aardbevingen die het project met zich meeneemt door vlakbij het Groningen-gasveld naar aardwarmte te gaan boren, onvoldoende onderkend. In november is de gemeente gestopt met het project en op zoek gegaan naar alternatieven voor de levering van warmte aan huizen en gebouwen.

Twee boeterapporten na inspectie

Gerelateerd aan geothermie heeft SodM in 2017 34 inspecties uitgevoerd. Van deze

inspecties zijn er dertien uitgevoerd als reguliere periodieke inspectie, 11 inspecties waren in het kader van het project ‘Integriteit infrastructuur’, 8 inspecties in het kader van het Besluit algemene regels milieu mijnbouw (Barmm) en 2 in het kader van de Arbeidstijden en Arbeidsomstandigheden wetgeving. SodM heeft 2 boeterapporten opgesteld en overgedragen aan de behandelende afdeling van de Inspectie (SZW).

Het eerste boeterapport is uitgebracht naar aanleiding van een geconstateerde ernstige overtreding tijdens een onaangekondigde inspectie; de operator had het valgevaar voor werknemers onvoldoende voorkomen. Het tweede  boeterapport betrof het niet naleven van de Arbeidstijdenwet. De door werknemers gewerkte uren werden niet goed geregistreerd door de operator, waardoor het onduidelijk was of het aantal gewerkte uren voldeed aan de wettelijke eisen. Bij overschrijding van het aantal wettelijk toegestane werkuren kunnen werknemers vermoeid raken en veiligheidsrisico’s veroorzaken. Ook kan er bij onjuiste registratie sprake zijn van uitbuiting van werknemers door werkgevers.

Twee aspecten hebben tijdens het toezicht in 2017 bijzondere aandacht gekregen:

Veiligheid en Gezondheid zorgsysteem
Tijdens inspecties bleek dat de HAZard and OPerability studie (HAZOP) die de gevaren en ongewenste situaties in installaties identificeert, niet altijd compleet is. Tevens zijn bij meerdere inspecties tekortkomingen geconstateerd bij de piping and instrumentation diagrammen (P&ID). Beide documenten zijn onderdeel van een goed zorgsysteem. SodM ziet dat de implementatie van het systeem niet leeft bij de operators en blijft hier scherp op letten.

Keuringen
Tijdens inspecties bleek dat het onduidelijk was hoe om te gaan met de keuringen voor ingebruikname van bepaalde onderdelen van de installatie, de KVI, op basis van het 'Warenwetbesluit drukapparatuur 2016'. Met name het gebruik van de ontgasser, bestemd voor de permanente geothermie-installatie, heeft bij het testen van de put, in de tijdelijke installatie voor uitdagingen gezorgd. Na enkele inspecties, waarbij op dit punt problemen waren gesignaleerd, signaleerde SodM een reactie in de sector. SodM heeft de indruk dat de sector ondertussen wel weet hoe hiermee om te gaan.

Putintegriteit

Uit het integriteitsonderzoek dat SodM in 2017 heeft uitgevoerd, blijkt dat bij 39% van de 33 geïnspecteerde geothermieputten lekken in de tubing of verbuizing optreden. De operators hebben deze lekken zelf geconstateerd en gemeld. Bij één operator is de lekkage geconstateerd tijdens een inspectie. De betrokken putten zijn stilgelegd en gerepareerd, of opnieuw geboord. Het gaat voornamelijk om eerste generatie geothermieputten, waarbij bij de aanleg mogelijk een verkeerde materiaalkeuze is gemaakt. Deze trend is voor SodM een reden om hier ook in de toekomst scherp toezicht op te houden.