Mijnbouwkennis en het veiligheids- en risicobesef zijn binnen de sector geothermie nog onvoldoende ontwikkeld, zo constateerde Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) in 2017 in de Staat van de Sector Geothermie. SodM heeft daarom in 2018 de sector nauwlettend in de gaten gehouden. Dat uitte zich onder meer in kritische advisering. SodM ziet graag dat de Mijnbouwwet zo snel mogelijk passend wordt gemaakt voor geothermie.

Lerend vermogen en professionalisering van de sector

In 2018 is er in Nederland op 5 locaties geboord naar aardwarmte, met als resultaat in totaal 11 nieuwe putten of vertakkingen van bestaande putten, zogenoemde ‘sidetracks’. Bij 6 van de boringen stuitte de onderneming op technische problemen, maar in al die gevallen is er uiteindelijk wel een werkende put gerealiseerd of is men daar momenteel nog mee bezig. Eind 2018 waren er rond de 20 geothermiesystemen in Nederland actief.

SodM omschreef in 2017 in Staat van de Sector Geothermie de veelvoorkomende risico’s en aandachtspunten in de sector, zoals arbeidsveiligheidsrisico’s en beperkte kennis van wet- en regelgeving. In 2018 bleek bij inspecties en andere activiteiten dat die risico’s nog vaak voorkwamen. Bijvoorbeeld: veel van de huidige ondernemers boren maar eenmaal een doublet - doublet: de putten die nodig zijn voor de winning van aardwarmte - en daarna niet meer. Het lerend vermogen van ondernemingen die maar eenmaal een doublet realiseren, is dus beperkt. Ook is het mijnbouwkundige kennisniveau bij een aantal ondernemingen nog niet op peil.

Er worden stappen naar professionalisering gezet. Zo heeft brancheorganisatie Dutch Association Geothermal Operators (DAGO) een model voor een veiligheids- en gezondheidszorgsysteem (VG) ontwikkeld. In 2018 zag SodM bij inspecties dat dit systeem inmiddels door meerdere operators is geïmplementeerd en leidt tot een verdere professionalisering. Niet alleen de ondernemingen, maar ook andere partners in de sector ontwikkelden zich verder op het gebied van geothermie.

Toezichtarrangement

In 2018 heeft SodM het Toezichtarrangement Geothermie ontwikkeld en gedeeld met onder andere de branchevereniging DAGO en het Platform Geothermie, die daar ook hun feedback op hebben gegeven. Het arrangement is de uitwerking van de manier waarop SodM het toezicht voor de sector invult. In het arrangement staan aandachtspunten gericht op het beheersen van de in de Staat van de Sector Geothermie geïdentificeerde risico’s.

In de loop van 2019 wordt het toezichtarrangement epubliceerd. SodM houdt sinds medio 2018 toezicht aan de hand van het arrangement. Aandachtspunten zijn onder andere of de medewerkers van de bedrijven het juiste kennis- en opleidingsniveau hebben en of de onderneming op het gebied van veiligheid en gezondheid voldoende presteert en dit heeft geborgd in het VG-zorgsysteem. Bij alle bedrijven beoordeelt SodM de VG-documenten. In het toezichtarrangement is ook beschreven op welke punten SodM een aanvraag voor een vergunningen beoordeelt op verzoek van het Ministerie van EZK. In die fase kijkt SodM bijvoorbeeld naar de competentieprofielen van de in te zetten sleutelpersonen.

Opsporingsvergunningen

SodM adviseert de minister van EZK bij de verlening van opsporingsvergunningen. In 2018 zijn 33 adviezen uitgebracht. Een advies kan positief of negatief zijn. In 2018 adviseerde SodM in de meeste gevallen aan de minister de vergunning te verlenen onder voorwaarden. Voorbeelden van voorwaarden zijn eisen aan het competentieniveau binnen de onderneming of een seismische risicoanalyse. Ook adviseerde SodM in bepaalde gevallen negatief, bijvoorbeeld door het ontbreken van de juiste competenties binnen de organisatie.

Winningsvergunningen en -plannen

Alle ondernemingen horen een winningsvergunning en -plan te hebben bij aanvang van de winning van aardwarmte. SodM adviseert de minister van EZK bij de verlening van winningsvergunningen. In 2018 zijn 9 adviezen uitgebracht.

De huidige Mijnbouwwet is onvoldoende passend voor geothermie omdat de vergunningverlening voor de opsporingsfase en de winningsfase niet goed op elkaar aansluiten. De Mijnbouwwet wordt hierop aangepast. Om de winning onder voorwaarden tijdelijk toe te kunnen staan, is in 2018 voor verschillende ondernemingen de opsporingsvergunning automatisch verlengd, bij het indienen van een aanvraag voor de winningsvergunning. In die tijd is er warmte gewonnen onder de opsporingsvergunning. SodM heeft toezicht gehouden op de voorwaarden en waar nodig geïntervenieerd.

Geen van de ondernemingen hebben een instemming in 2018 ontvangen van de minister van EZK op ingediende winningsplannen. Eén van de oorzaken is het ontbreken van passende indieningsvereisten. In 2018 is een format voor deze vereisten opgesteld. Dat maakte het voor de ondernemingen mogelijk om ontvankelijke winningsplannen in te kunnen dienen. Op 12 december 2018 heeft het ministerie van EZK met alle ondernemers en DAGO gesproken. Er is afgesproken dat de ondernemingen die nog geen winningsplan hadden ingediend dat begin 2019 zullen doen.

In de tuinbouwsector wordt veel geothermie toegepast
In de tuinbouwsector wordt veel geothermie toegepast

Voorvallen en ongevallen

In 2018 zijn er voor diverse geothermielocaties één of meerdere incidenten of bijna ongevallen gemeld aan SodM, met name ten aanzien arbo-technische tekortkomingen. Dit heeft in enkele gevallen geleid tot een interventie of waarschuwing.

Opvallend hierbij was dat meldingen vrijwel allemaal betrekking hadden op niet reguliere werkzaamheden op de winningslocatie (onderhoud aan de installatie, hijswerkzaamheden, aanleg put enzovoort) en zelden met de reguliere winningswerkzaamheden. SodM heeft alle bedrijven waar dit speelde hierop aangesproken in 2018. Ook is extra aandacht gevraagd aan de branche voor niet reguliere werkzaamheden op de mijnbouwlocatie.

Aandachtspunten: veiligheid- en gezondheidszorgsysteem, rapportage & monitoring en kennis van wet- en regelgeving.

Inspecties

In 2018 heeft SodM 38 inspecties uitgevoerd op 17 verschillende geothermielocaties op basis van het toezichtarrangement geothermie. Primair is daarbij gekeken naar de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht, Arbeidsomstandighedenwet en de Mijnbouwwet.

Bij deze inspecties viel onder andere op dat diverse ondernemingen in de productiefase nog moeten leren werken met het ingevoerde VG-zorgsysteem en dat rapportage- en monitoringsverplichtingen in enkele gevallen ondermaats was. Daarnaast viel bij enkele operators op dat de kennis van wet- en regelgeving nog niet op orde was ten aanzien van de vergunningsplichtige wijzigingen aan de installatie. In deze gevallen moest dan ook de omgevingsvergunning worden aangepast aan de actuele situatie.

Voor een sectorgerichte aanpak werkte SodM in 2018 samen met de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) en de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS). Met de ANVS hield SodM de eerste gezamenlijke inspectie naar het beheersen van risico’s van radioactieve stoffen die de ondergrond van nature bevat. De inspecteurs constateerden tijdens deze inspectie dat de onderneming voldoende bekend was met de mogelijkheid op het aantreffen van natuurlijke radioactieve stoffen bij werkzaamheden. Deze ondernemer bleek hierop voorbereid, onder meer doordat er medewerkers een stralingsdeskundigheidsopleiding hebben gevolgd.

Naast toezicht en handhaving speelt ook handhavingscommunicatie een belangrijke rol. Daarbij gaat SodM in gesprek met de brancheorganisaties het Platform Geothermie en DAGO en ondernemingen over de prestaties in het werkveld.

Aardbevingen

In Grubbenvorst werd op 25 augustus 2018 vlakbij een aardwarmteproject een zeer kleine aardbeving gemeten. Op 3 september 2018 volgde een sterkere beving. Of de bevingen een gevolg waren van het aardwarmteproject was niet direct duidelijk. Het project ligt dicht bij natuurlijke breuklijnen en is daarom onderworpen aan strenge voorwaarden. Uit voorzorg heeft SodM besloten verdere winning niet toe te staan, totdat uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat dit veilig kan gebeuren.

Onderzoek naar risico’s en technieken

De energietransitie leidt tot een toegenomen interesse in aardwarmte, onder andere bij gemeenten en provincies. SodM wijst er op dat geothermie een industriële activiteit is en dat dit doordacht en veilig moet gebeuren. Daarom is het onderzoek naar technieken en risico’s van groot belang. In 2018 liet SodM binnen het Kennisprogramma Effecten Mijnbouw (KEM) onderzoeken wat de precieze risico’s zijn van ultradiepe geothermie (KEM-06). Ultradiepe geothermie gaat dieper dan vier kilometer en het water kan op die diepte 120 graden of meer zijn. In 2019 worden de uitkomsten van het onderzoek gepubliceerd.

Putintegriteit

In januari 2019 heeft SodM het onderzoeksrapport gepubliceerd van het in 2017 uitgevoerde en in 2018 afgeronde onderzoek naar de integriteit van putten op land. Geconcludeerd wordt dat geothermieputten last hebben van corrosie van de put door het oppompen van het zoute water uit de ondergrond. In sommige gevallen is de put zelfs stilgelegd om lekkage naar de omgeving te voorkomen. SodM gaat daarom scherper toezien op de veiligheid van geothermieputten en zal bovendien nadere richtlijnen formuleren waaraan putten moeten voldoen om ervoor te zorgen dat het veilig blijft.

In de sector zelf is in 2018 gezocht naar oplossingen om corrosie te voorkomen. Eén van de mogelijke oplossingen waarmee is geëxperimenteerd is Fiber Glass (GRE) completion, een techniek om de put mee in te richten, zodat die minder vatbaar is voor corrosie en waarbij minder chemicaliën nodig zijn. Dit wordt waarschijnlijk in 2019 op een put toegepast.