Zoutwinningsbedrijven beheersen de risico’s tijdens de winning en reageren op incidenten. Maar er is bij de ondernemingen relatief weinig aandacht voor de mogelijke langetermijn gevolgen van de zoutwinning. Dat concludeert Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) in mei 2018 in de Staat van de Sector Zout. Visie en strategie hoe om te gaan met de risico’s die kunnen ontstaan ná de winning staan nog in de kinderschoenen. Het is belangrijk om het ordelijk verlaten van putten en cavernes in de ondergrond nu aan te pakken en niet pas in de toekomst.

Drie soorten risico’s

Zoutwinning heeft risico’s die adequaat moeten worden beheerst. In de Staat van de Sector Zout beschrijft SodM drie soorten risico’s:

  • Bodemdaling: De caverne die bij de zoutwinning in de ondergrond ontstaat, kan voor altijd blijven bestaan, (zeer) langzaam verdwijnen of in bijzondere situaties op een gegeven moment instorten. In dit laatste geval kan aan de oppervlakte de bodem geleidelijk of soms plotseling dalen. Dat kan schade opleveren aan bijvoorbeeld infrastructuur en woningen.
  • Verontreiniging: Transportleidingen, putten en cavernes kunnen gaan lekken, zowel tijdens de winning als daarna. Bij een lekkage kan verontreiniging op verschillende plekken optreden: bovengronds door lekkage van de transportleidingen of ondergronds door een lekkage uit de put of de caverne.
  • Blootstelling werknemers: Bij de zoutwinning bestaat een kans op corrosie van stalen onderdelen van de fabriek en machines. Corrosie leidt tot sterkteverlies en daarmee tot veiligheidsrisico’s voor werknemers. Daarnaast kan blootstelling aan bepaalde stoffen tijdens het werk gevaar opleveren voor de gezondheid van werknemers.

Bodemdaling, verontreiniging en veiligheids- en gezondheidsrisico's voor werknemers

Verscherpt toezicht nog steeds van kracht

Sinds september 2016 is er sprake van verscherpt toezicht op AkzoNobel Salt (Akzo). Bij zowel boorputten als bij transportleidingen in Twente waren lekkages van diesel, pekel en

In april 2018 concludeerde SodM dat Akzo met verhoogde prioriteit in Twente heeft gewerkt aan het verbeteren van de transportleidingen en het controleren van alle putten op lekkages. Er is goede voortgang geboekt, maar de afgesproken deadlines zijn niet gehaald. Inmiddels heeft Akzo alle verdachte putten onderzocht, de te vervangen transportleidingen uit gebruik genomen en de nieuwe in gebruik genomen.brakwater vastgesteld. In 2018 heeft SodM 7 veldinspecties en 3 kantoorinspecties gericht op de meetplannen bij Akzo uitgevoerd.

In verband met het ontbreken van adequaat abandonneringsbeleid en de resultaten van een inspectie eind 2018, is besloten het verscherpt toezicht op Akzo voort te laten duren. De voortgang met het putintegriteit managementsysteem was onvoldoende. Ook was de veiligheidscultuur nog onvoldoende op orde en te reactief.

In september 2018 heeft Akzo een onderzoeksplan opgeleverd om te bepalen welke abandonneringsaanpak het beste werkt voor de grote cavernes in Heiligerlee en Zuidwending en de vele cavernes in Twente. Het plan is doorgesproken met SodM en de verbeterde versie ligt er nu als werkplan.

Lekkages

Akzo heeft in mei 2018 een nieuw transportnet in gebruik genomen, waardoor het risico op lekkages sterk is afgenomen. In de onderstaande figuur staat een overzicht van de aard van en het aantal lekkages, die sinds 2011 bij SodM zijn gemeld, voornamelijk door Akzo. In 2018 is -zoals te verwachten- sprake van een sterke afname.

Gemelde lekkages zoutwinning
Productie locatie: OlieProductie locaties: PekelLeidingen: OlieLeidingen: PekelOndergronds: OlieOndergronds: PekelGraafwerkzaamheden: OlieGraafwerkzaamheden: Pekel
201132100000
201213030000
201300050000
201405050000
201523020000
2016321111000
201723182001
201815010000
Bron: SodM Brontabel als csv (356 bytes)

Trilling Heiligerlee

Eind 2017 heeft het KNMI een lichte trilling in de nabijheid van de Heiligerlee-cavernes waargenomen. Hier liggen elf pekelproductiecavernes van Akzo en een stikstofopslagcaverne van Gasunie. Gasunie heeft geplande sonar metingen versneld uitgevoerd en geen bijzonderheden aan de caverne gevonden. SodM heeft er vervolgens bij Akzo op aangedrongen om te onderzoeken of er iets in de zoutcavernes is gebeurd. Op sonarbeelden van de HL-H caverne van Akzo zijn weliswaar veranderingen aan de binnenzijde van de caverne te zien, maar deze waren niet de oorzaak van de trilling. Het KNMI heeft de trilling na gedetailleerde studie vastgesteld op circa 400 meter diepte in de flank van de ondergrondse zoutberg.

Om toekomstige trillingen te kunnen detecteren, lokaliseren en de oorzaak te achterhalen - ook van zeer lichte trillingen - heeft Akzo in het Heiligerlee zoutveld, in samenwerking met het KNMI, een lokaal micro-seismisch monitoringsnetwerk opgezet. Een gedeelte van dit netwerk is sinds september 2018 operationeel. Het is momenteel in de studie-fase, waarbij af en toe lichte trillingen worden gemeten.

Scheur in dak

Op 20 april 2018 is in Veendam bij de zoutwinning door Nedmag in een caverne in de diepe ondergrond een scheur ontstaan in het dak van een groot cavernecluster. Daarbij is pekel en mogelijk ook diesel door het cavernedak gelekt naar de bovenliggende grondlagen. Nedmag heeft beheersmaatregelen voorgesteld en genomen om het lekken te stoppen. Door de druk in het cavernestelsel te verlagen wordt zoveel als mogelijk voorkomen dat de pekel en mogelijk ook diesel verder weglekt. Het gevolg van de drukverlaging is dat de caverne zich gaat vullen met het omliggende zout en dat leidt tot – in dit geval versnelde – bodemdaling aan de oppervlakte.

De onderzoeken die Nedmag moest aanleveren aan SodM over de exacte effecten van het incident zijn in november afgerond. In december heeft SodM een overkoepelend rapport ontvangen over het incident. Vooruitlopend hierop heeft SodM in juli 2018 de minister van Economische Zaken en Klimaat (EZK) geadviseerd om Nedmag onder het huidige winningsplan geen nieuwe putten te laten boren en cavernes te maken. De verwachting is, dat door de versnelde bodemdaling door bovenstaand incident de daling groter wordt dan in het geldende winningsplan is toegestaan.

Geen nieuwe boringen Nedmag

Nedmag was aanvankelijk van plan om twee nieuwe zoutwinningsputten te boren bij Veendam. Een handhavingsverzoek van de gemeente Midden-Groningen om deze boringen tegen te houden werd door SodM afgewezen omdat de boringen nog binnen het winningsplan van Nedmag pasten. Tegen deze afwijzing is bezwaar gemaakt.

Tijdens de behandeling van de bezwaren groeide de inzichten omtrent het incident van 20 april en is de minister geadviseerd om Nedmag onder het huidige winningsplan geen nieuwe putten te laten boren. Nedmag verklaarde tijdens de hoorzitting dat zij niet zou gaan boren voordat nieuwe vergunningen van kracht waren. SodM stelde vervolgens vast dat er daarom geen sprake kon zijn van booractiviteiten die strijdig zijn met de huidige vergunningen. Er was geen sprake van een overtreding en ook niet van een klaarblijkelijke dreiging daarvan. SodM verklaarde de bezwaren op 4 oktober ongegrond.

Bodemdaling

In augustus 2018 heeft SodM de minister van EZK geadviseerd niet het voorstel van Frisia Zout te ondersteunen, om het maximaal ondergronds volume van de cavernes BAS-3O en BAS-4 te vergroten van 1 miljoen m3 naar 1,4 miljoen m3 elk.

SodM wijst er in haar advies op dat er een risico is van extra bodemdaling op de lange termijn. In het huidige winningsplan is bepaald dat Frisia Zout maximaal 30 cm bodemdaling mag veroorzaken. Op dit moment is de bodemdaling boven de BAS-4 caverne circa 29 cm. Er is geen rekening gehouden met de langetermijn effecten na afloop van de winning. Het is nog te onzeker hoe met name grote cavernes zich zullen houden, vooral vanaf het moment dat de winning is gestopt en de druk in de caverne oploopt. De vraag daarbij is of het mogelijk is een caverne honderden jaren op druk te houden; want alleen dan is extra bodemdaling te voorkomen.

Communicatie tussen twee cavernes

Frisia Zout heeft eind 2018 gemeld dat er mogelijk een lekpad is tussen de BAS-3 en de BAS-3O caverne. Dit wordt momenteel verder onderzocht. Veiligheidshalve heeft Frisia Zout de productie uit BAS-3O voorlopig gestopt.

In 2018 heeft SodM 4 kantoorinspecties gericht op de meetplannen van Frisia Zout uitgevoerd.

Vergunningen, beschikkingen en adviezen

In totaal zijn door SodM adviezen aan de minister van EZK gegeven voor 22 vergunningsaanvragen door AKZO: 7 WABO-vergunningen en 15 vergunningen voor de ingebruikname van pijpleidingen. Voor Frisia Zout is een beschikking afgegeven, betreffende een ontheffing voor een put reparatie.

Concreet heeft SodM in 2018 voor de sector Zout 16 overige adviezen aan de minister van EZK uitgebracht: 4 beoordelingen van de noodzaak van het opstellen van een Milieu Effect Rapportage (MER) 1 melding Activiteitenbesluit en 11 adviezen over omgevingsvergunningen.

Gebruik diesel bij zoutwinning

Eind 2018 is SodM een bestuursrechtelijk traject gestart naar aanleiding van een rapport van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) om ervoor te zorgen dat zoutbedrijven mijnbouwhulpstoffen gebruiken die aan de wet- en regelgeving voldoen. Uit het rapport Gebruik van diesel in zoutwinning in Nederland in relatie tot REACH blijkt dat het gebruik ervan niet volgens de regels gebeurt. De zoutbedrijven hebben namelijk de veiligheid voor het milieu van het gebruik van diesel als mijnbouwhulpstof niet in kaart gebracht conform de Europese verordening voor het gebruik van chemische stoffen, dus conform REACH. Deze verordening schrijft een systematische aanpak voor om de risico’s van het gebruik van schadelijke chemicaliën te onderzoeken en te beheersen.

Project: ‘Stabiliteit zoutcavernes’

Eén van de KEM-onderzoeken ( KEM-17) kijkt naar de lange-termijnstabiliteit van cavernes. Begin 2018 is het onderzoek aanbesteed aan Brouard Consulting SAS. De oplevering van de resultaten wordt eind 2019 verwacht. Het onderzoek zal helpen bij de advisering over de maximale cavernegrootte, alsmede over methodes van abandonneren van cavernes.